مروری برسخنرانی های مجازی پنجمین همایش علمی "خیام در آینه هنر"

همایش علمی "خیام در آینه هنر" در روزهای چهارشنبه و پنج شنبه 28 و 29 اردیبهشت ماه در سطح ملی برگزار شد.

در روز نخست، ضمن آغاز برنامه های این همایش به صورت رسمی با حضور جمعی از مسئولان استان و شهرستان، مقالات آقایان دکتر اکبر زمانی لنجانی، دکتر آرمان یعقوب پور، دکتر محمد جعفر سلیم زاده، رضا قره باغی و دکتر امیر رضائی نبرد به صورت حضوری ارائه شد. این همایش در دومین روز با ارائه سخنرانی های چند تن از پژوهشگران و محققان به صورت مجازی، به کار خود پایان داد.

در این مطلب، ضمن معرفی پژوهشگران و محققان این بخش از همایش، به قسمتی ازهر یک از این مقالات اشاره می شود.

دکتر یونس کرامتی، رئیس پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران مقاله خود را با عنوان "زادروز خیام؛ منشأ و چگونگی به دست آمدن آن"؛ به صورت مجازی ارائه کردند.

آنچه در این مقاله به آن پرداخت شده است از این قرار است: در هیچ یک از منابع کهن، اشاره‌ای به زادروز خیام و حتی سال تقریبی زاده شدن او نشده است؛ اما از روی زایچۀ خیام، یعنی وضعیت «کواکب سبعه» (ماه، خورشید و 5 سیارۀ شناخته شدۀ آن روزگار) در لحظۀ تولد او، و با محسابات نجومی می‌توان دریافت که در چه زمانی چنین حالتی میان کواکب سبعه برقرار بوده است و از آنجا می‌توان حتی ساعت تولد او را نیز مشخص کرد. علی بن زید بیهقی (که در کودکی با خیام دیدار داشته) در کتاب تتمة صوان الحکمة در این باره آورده است: «طالعش جوزا بود و آفتاب و عطارد بر درجۀ طالع در حـ از جوزا و عطارد صمیمی و مشتری از تثلیث ناظر بر آن دو ».

"خیام و معماری" عنوان مقاله آقای دکتر ناصر کنعانی، استاد دانشگاه صنعتی برلین، فیزیکدان و خیام‌شناس است. وی در قسمتی از مقاله خود می گوید: حکیم عمر خیام نیشابوری، علاوه بر رساله معروف خود در جبر و مقابله، رساله مختصر بدون عنوانی نیز در این علم دارد که شادروان دکتر غلامحسین مصاحب از روی نسخه خطی منحصر به فرد موجود در ایران، آن را به زبان فارسی ترجمه کرده است.

دکتر جعفر آقایانی چاوشی، عضو هیات علمی گروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، خیام‌شناس مقاله خود را با عنوان "خیام و هندسه‌های نا اقلیدسی؛ دید هنرمندانه او در گذر از هندسه اقلیدسی" به صورت مجازی در این همایش ارائه کرد. دکتر چاوشی در مقاله خود بدین گونه به بعد ریاضی و هندسی شخصیت خیام پرداخته است: اغلب اوقات در به کارگیری دو واژه ریاضیدان و استاد ریاضی خلط می‌شود. این دو واژه در واقع مترادف یکدیگر نیستند و اختلافی به طول دو واژه هنرمند و صنعتگر را دارند. بدین معنی که یک استاد ریاضی به تدریس دروس موظفی خود اهتمام می‌ورزد و امکان دارد که در شیوه تدریس هم از پداگوژی خوبی برخوردار باشد و مطالب کتاب درسی را خوب به دانشجویان بفهماند؛ با این‌حال چنین استادی، لزوما یک ریاضیدان محسوب نمی‌شود. ریاضیدان به کسی اطلاق می‌شود که در علوم ریاضی خلاق باشد و از قدرت تخیل خود به نحو خوبی بهره برد و به ابداع نظریه‌های جدید مبادرت ورزد. خیام هم یک ریاضیدان خلاق بود. او با نقد اصول موضوعه هندسی اقلیدس و به ویژه اصل موضوع پنجم باب هندسه‌های نا اقلیدسی، دنیای هندسی دیگری را گشود. گرچه نتوانست تا آخر کار برود و مکتشف هندسه‌های نا اقلیدسی  گردد. ولی تا همین اندازه هم او را باید ریاضیدانی خلاق و یا هنرمند نامید.

دکتر افسانه کامران، عضو هیات علمی گروه هنرهای چندرسانه‌ای، دانشگاه خوارزمی مقاله ای با عنوان "از منظر چشم دیگری؛ سیمای عشاق در نسخه‌های مصور خیام" را در این همایش ارائه کرد که به بخشی از آن در زیر اشاره شده است.

در فرهنگ عامه و زندگی روزمره ایرانیان نقشی با نام لیلی و مجنون در کاسه و بشقاب و پارچه و مفرش و ... تکثیر می‌شد. در برخی از موارد در زیر این نقش دو بیت از رباعی خیام نقش می بست. برای من همیشه این سوال مطرح بود که میان آن نقش لیلی و مجنون و رباعیات خیام چه رابطه‌ای است؟ در حالی که بر اساس اشعار غنایی نظامی و منظومه لیلی و مجنون می‌دانیم که لیلا و مجنون همدرس مکتب و هم سن و سال بودند. آیا نقش پیرمرد کاسه و بشقاب ملامین می‌توانست همان پیر فرزانه یعنی خیام باشد؟ در حالی که در زبان فارسی سنت تصویرگری برای شاهنامه و خمسه و منظومه‌های دیگر به وفور یافت می‌شود نگارگری و تصویرسازی برای رباعیات خیام سنتی درونی و مختص جامعه ایرانی نیست، بلکه بیشتر باید آنرا پدیده‌ای خارجی دانست.

دکتر صابر زاهدی، دانش‌آموخته دکتری ترجمه تخصصی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مقاله ای با عنوان"مصورسازی و دستکاری در ترجمه اشعار خیام" را در بخش مجازی این همایش ارائه کرد. بخشی از مقاله ایشان بدین مضمون است: یکی از عوامل تاثیرگذار در شهرت جهانی حکیم عمر خیام، ترجمه و تصویرسازی اشعار منتسب به وی به وسیله فیتزجرالد است. ترجمه فیتزجرالد اگرچه منجر به شهرت جهانی خیام شد اما محتوا و صورت شعری وی را دستخوش تغییر قرار داد که در پژوهش‌های بسیار به آن اشاره شده است.

سیامک دل زنده، دانش‌آموخته دانشکده‌ هنرهای زیبا، دانشگاه کنکوردیا، کانادا در سخنرانی خود با عنوان "اصالت تصویر یا جعل اصالت: عمر خیام در سیطره نظم نمایشگاهی" چنین گفت: همزمان با شکل‌گیری نمایشگاه‌های جهانی از نیمه قرن نوزدهم به بعد و در امتداد ساز و کارهای طبقه‌بندی اشیاء و کالاهای فرهنگی در این نمایشگاه‌ها، نوعی نظام معرفتی همبسته با این فرآیند شکل گرفت که به تدریج بر گفتمان‌های فرهنگی و سیاسی محیط شد. تیموتی میچل این نظام معرفتی را شناسایی و آن را «نظم نمایشگاهی» نامیده است. این گفتار با نظر به جایگاه نسخه‌های مصور رباعیات عمرخیام به زبان انگلیسی در تاریخ تصویرگری و با توجه ویژه به «نظم نمایشگاهی» به عنوان پارادایم مسلط بر دوره‌ای که نسخه‌های مصور از ترجمه‌های رباعیات خیام به زبان انگلیسی در آمریکا و اروپا تهیه می‌شد، ظرفیت‌های معرفت‌شناسانه این پارادایم را در اصالت دادن به تصاویری که ضرورتاً نسبت مشخصی با رباعیات فارسی حکیم عمر خیام ندارند به بحث می‌گذارد.

و در نهایت سارا حاج طاهران، دانش‌آموخته پژوهش هنر، دانشکده‌ هنر و معماری، دانشگاه سوره، "نظریه‌ی استعاره مفهومی مرگ و زندگی در شعر و تصویرگری با نگاهی به رباعی «غور در دایره‌ی سپهر ناپیدا» خیام در نسخه‌های مصور فارسی و انگلیسی" را ارائه نموده و به صورت مجازی سخنرانی کرد. بخشی از سخنرانی وی بدین شرح است: حوزه‌ی مطالعه رباعیِ «در دایره‌ی سپهر ناپیدا غور» از خیام است که براساس چاپ نخست ترجمه‌ی شاعر انگلیسی، ادوارد فیتزجرالد توسط هنرمندان ایرانی (رسام ارژنگی و حسین بهزاد) و هنرمندان غربی (پوگانی، دولاک، رنه بول و سالیوان) تصویرسازی شده است. در این رباعی خیام، این مفاهیم چه در متون و چه در تصویرسازی‌ها با استعاره‌های مفهومیِ متعددی مفهوم پردازی شده اند که نشان از مرگ ارتباط کلامی و تصویری آنها دارد.