شهر نیشابور در قالب اَبَرشهری اسطوره‌ای تا شروع روزهای تاریخی‌اش، همچون فیروزه‌ نگینِ انگشتری در بستر تاریخی کهن، پذیرای شعله‌های آتش آذربرزین‌مهر تا قدوم مبارک خورشید هشتم، حضرت امام رضا (ع) بوده‌ است. گذشته پیشاتاریخی‌اش را در اوستا تا آغاز آفرینش رسانده‌اند. کاوش‌های باستان‌شناسی، قدمت کهن این شهر را تأیید کرده است. عبور شاهراه ابریشم از نیشابور به جایگاهش در ایجاد مناسبات دو سویه تجاری ـ فرهنگی بین فلات ایران با منطقه فرارود (ماوراءالنهر) و نهایتاً شکوفایی اقتصادی، تعاملات بیناادیانی و توسعه ساختارهای شهری‌اش تا دوران اسلامی کمک نموده است.

چنانچه جغرافی‌دانان مسلمان با شگفتی از مساحت، تنوع محلات، بازارهای نیشابور، مکاتب دینی و اقلیت‌های نژادی گوناگون روایت کرده‌اند، که این فربهی فرهنگی بی‌تردید نتیجه بالفعل‌شدن تمام عناصر تمدنی در این ناحیه بوده است. از شهر نیشابور در دوره اسلامی به شهر هزار فرقه نیز یاد کرده‌اند که نشانی از پذیرش و هضم عقاید و باورهای مختلف در خود بوده است.

فضای رواداری در سپهر معنوی این خاک به طلوع بزرگانی همچون خیام نیشابوری تا شیخ فریدالدین عطار نیشابوری انجامیده که هر کدام به تنهایی جهانی بوده‌اند «بنشسته در گوشه‌ای» و امروز خاکشان زیارتگاه عشاق ایرانی و گردشگران فرنگی شده است. در زمینه هنر باید گفت: نیشابور از قدیم‌الایام یکی از مراکز مهم هنرهای فرش‌بافی، سفالگری، کاشی‌کاری، نمدبافی، فرت‌بافی و به‌ویژه فیروزه‌تراشی بوده است.

موقعیت امروزین شهر نیشابور در 770 کیلومتری تهران و 127 کیلومتری مشهد است و مسیرهای ریلی و جاده‌ای از این شهر عبور و جاده‌های محلی نیز آن را با شهرهای کاشمر، قوچان و تربت حیدریه مرتبط می‌کند. راه‌های ارتباطی گسترده به پویایی واحدهای صنعتی در دوره معاصر منجر شده تا جایی که نیشابور را به دومین قطب صنعتی استان خراسان رضوی در صنایعی همچون خودروسازی، لوازم خانگی، بافندگی، مصالح ساختمانی و فولاد تبدیل کرده است.

علاوه بر آن، آب‌وهوای معتدل نیشابور که از دیرباز زبانزد بوده است، به گسترش روستاها و تولید محصولات کشاورزی متنوع در حوزه زراعت و باغداری انجامیده است که از این بین می‌توان به ریواس، آلو، کلزا، باقلا، عسل، انجیر، هلو، سیب، گردو و ... اشاره کرد.

نیشابور بناهای تاریخی و مراکز گردشگری زیادی دارد که از جمله می‌توان به منطقه باستانی شادیاخ، بقایای شهر کهن نیشابور، رباط شاه عباسی، دهکده چوبی، معدن فیروزه، افلاک‌نمای خیام، بازار سرپوش، آرامگاه‌های خیام و عطار نیشابوری، مزار امامزاده محروق، ابراهیم و بی‌بی شطیطه، قدمگاه و مقبره کمال‌الملک نقاش اشاره کرد.

افزون بر این، زیباترین گردشگاه‌های ییلاقی استان خراسان رضوی در دامنه رشته‌کوه‌های بینالودِ نیشابور قرار دارد که از این بین می‌توان به روستاهای دیزباد، خرو، درود، حصار بوژان، غار و کوه ابراهیم ادهم در اطراف باغرود اشاره کرد که به همراه اقامتگاه‌های بوم‌گردی‌شان فعالانه در امر گردشگری مشارکت دارند. آبشارهای گرینه و بارِ بوژان، غار سرنی، دره هفت‌غار، قلعه لک‌لک آشیان، گنبدهای شه‌میر و باغ‌امارت‌های امین‌الاسلامی و سعیدی، از دیگر نقاط دیدنی نیشابور به حساب می‌آیند.

نیشابور در دوره اسلامی با سه نهاد خانقاه، مدرسه‌های علمیه و در نهایت تأسیس نظامیه‌ها به باروری علمی و معنوی در این شهر کمک بسیاری کرد و دانشمندان عرصه‌های مختلف علمی را از سراسر جهان اسلام در خود جمع کرد. از بین نهادهای آموزشی مذکور، دانه‌درشت‌ترین‌شان، همان نظامیه است که خواجه نظام‌الملک برای امام‌الحرمین جوینی ساخت که در آن تدریس کند.

نتیجه این تصمیم، ظهور دانشمندانی همچون امام محمد غزالی، انوری شاعر، امام موفق نیشابور و ابوالحسن واحدی و... بودند که به شکوفایی هرچه بیشتر تمدنی در جهان اسلام یاری رساندند. امروز نیز دانشگاه نیشابور این رسالت عظیم را عهده‌دار شده است.